تنگه هرمز و مقاومت ملی؛ اهرم های ایران برای پایان «نه جنگ، نه صلح»

تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح» علاوه بر ایجاد نااطمینانی در مسیر بازسازی و توسعه اقتصادی، خطر بازگشت به درگیری های نظامی را نیز افزایش می دهد؛ شرایطی که عبور از آن، مستلزم تعیین تکلیف اختلافات و دستیابی به توافقی پایدار و برخوردار از ضمانت های اجرایی است.

تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح» علاوه بر ایجاد نااطمینانی در مسیر بازسازی و توسعه اقتصادی، خطر بازگشت به درگیری های نظامی را نیز افزایش می دهد؛ شرایطی که عبور از آن، مستلزم تعیین تکلیف اختلافات و دستیابی به توافقی پایدار و برخوردار از ضمانت های اجرایی است. در همین راستا، حضرت آیت الله سیدمجتبی حسینی خامنه ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران بر تحقق شروط ایران برای پایان جنگ، تقویت انسجام و وحدت ملی، مدیریت تنگه هرمز و تحکیم روابط دوجانبه با کشورهای همسایه تأکید کردند.

ایکنا برای بررسی پیامدهای تداوم شرایط «نه جنگ، نه صلح»، ضرورت وادار کردن آمریکا به اجرای تعهدات پیشین، ابزارهای تأمین حقوق و منافع ملی ایران و الزامات شکل گیری نظم درون زای منطقه ای، با مصطفی مصلح زاده، استاد دانشگاه و سفیر پیشین ایران در اردن گفت وگو کرده است که در ادامه مشروح آن را می خوانیم:

ایکنا ـ با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب بر پایان شرایط «نه جنگ، نه صلح»، این وضعیت چه پیامدهایی برای کشور دارد و چرا عبور از آن و رسیدن به توافقی برای پایان جنگ اهمیت دارد؟

جنگ پیامدهایی دارد که می توان از آن ها با عناوینی مانند تخریب و کشتار یاد کرد. طبیعی است که جنگ نمی تواند برای همیشه ادامه پیدا کند و باید به قراردادی منجر شود که بر اساس آن، طرفین بتوانند به بازسازی مراکز تخریب شده بپردازند و زمینه توسعه اقتصادی و اجتماعی را فراهم کنند. به عبارت دیگر، پس از پایان جنگ، ابتدا باید مراکز تخریب شده بازسازی شوند و سپس مسیر توسعه اقتصادی و اجتماعی در پیش گرفته شود.

اگر چنین قراردادی منعقد نشود و صلحی شکل نگیرد، تحقق توسعه اقتصادی و اجتماعی گسترده، اگر نگوییم ناممکن، بسیار دشوار خواهد بود و به صورت تعلیق در می آید. پروژه های بزرگ توسعه ای به سرمایه گذاری های هنگفت نیاز دارند و شرکت هایی که قصد سرمایه گذاری دارند، باید اطمینان داشته باشند که سرمایه آن ها به نتیجه می رسد و سودآوری لازم را خواهد داشت. در شرایطی که امنیت ناشی از صلح برقرار نباشد، طبیعتاً سرمایه گذاری های بزرگ انجام نمی شود.

بنابراین، وضعیت «نه جنگ، نه صلح» به این معناست که جنگ پایان یافته، تخریب ها و کشتارها اتفاق افتاده، اما برای بازسازی و صرف هزینه های هنگفت توسعه، اطمینان و تضمینی وجود ندارد. در نتیجه، کشور نمی تواند با اطمینان خاطر وارد مرحله بازسازی و توسعه شود.

البته این وضعیت صرفاً از منظر توسعه اقتصادی و اجتماعی آسیب زا نیست؛ بلکه از جنبه های دیگر نیز خطرناک است، زیرا هر لحظه ممکن است اختلافی دوباره به جنگ منجر شود. وقتی قرارداد صلحی وجود ندارد، سازوکار مشخصی هم برای جلوگیری از تکرار جنگ و حل وفصل اختلافات پیش بینی نشده است.

برای توضیح بیشتر باید گفت که در شرایط متعارف حقوق بین الملل، زمانی که قرارداد صلح منعقد می شود، سازوکاری برای جلوگیری از وقوع مجدد جنگ در نظر می گیرند. برای مثال، اختلافی که زمینه ساز جنگ بوده است، می تواند در کمیسیونی بررسی شود تا طرفین برای حل آن به توافق برسند یا دست کم مذاکرات لازم را انجام دهند. به این ترتیب، امکان مدیریت اختلافات و جلوگیری از تبدیل مجدد آن ها به درگیری نظامی فراهم می شود اما وقتی چنین قراردادی و سازوکار مشخصی وجود نداشته باشد و اختلافات همچنان باقی بمانند، هر لحظه این احتمال وجود دارد که همان اختلافات دوباره به جنگ منجر شوند. این مسئله می تواند درباره طرف های مختلف منازعه، در هر منطقه و قاره ای، صدق کند.

البته آمریکا نه در آغاز جنگ، نه در روند پایان دادن به آن و نه در موضوع برقراری صلح، خود را مقید به قواعد و مقررات حقوق بین الملل نمی داند. با این حال، باید این کشور را نیز وادار کرد که به پذیرش مقررات و سازوکارهای مشخصی برای پایان دادن به جنگ و جلوگیری از تکرار آن تن دهد.

ایکنا ـ جریان های مختلف سیاسی و نخبگان و مسئولان بر عبور از شرایط «نه جنگ، نه صلح» متفق القول هستند اما مسئله اصلی راه حل و چگونگی عبور از این وضعیت است؛ موضوعی که رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اخیر با دبیر شعام این مسیر را مشخص کردند و بر ضرورت تحقق شروط ایران برای پایان جنگ و عبور از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تأکید کردند. دلیل این تأکید چیست و چرا تحقق شروط ایران باید در اولویت قرار گیرد؟

اتفاقاً این موضوع همان حلقه مفقوده ای است که در سؤال قبلی به آن اشاره کردم. مسئله این است که آمریکا در آغاز جنگ، در روند پایان دادن به آن و در قبال تعهدات خود، هیچ تضمین حقوقی قابل اتکایی ارائه نمی کند. بارها مذاکره و تلاش شده است تا طرفین بر سر اختلافات به نتیجه مشترکی برسند، اما آمریکا پس از مذاکرات، تعهداتی را که پذیرفته است نقض می کند.

باید یک بار برای همیشه آمریکا را وادار کنیم به تعهدات خود پایبند باشد. اکنون ابزار قدرت مهمی در اختیار ایران قرار دارد که پیش از این از چنین ظرفیتی برخوردار نبودیم و آن، تنگه هرمز است. باید از این ابزار برای وادار کردن آمریکا به اجرای تعهداتش استفاده کنیم.

نکته بسیار مهم این است که پیش از ورود به مذاکرات جدید یا دادن هرگونه امتیاز تازه، آمریکا باید به تعهداتی که پیش تر پذیرفته و شروطی که برای اجرای آن ها قول داده است، عمل کند. پس از اجرای این تعهدات می توان وارد مرحله بعدی مذاکره احتمالی شد. این رویکرد باید مبنای تعاملات بعدی قرار گیرد.

ما تاکنون چند بار این خطا را تکرار کرده ایم؛ برای مثال، در موضوع برجام، ایران تعهدات خود را اجرا کرد و سپس مذاکراتی شکل گرفت تا درباره چگونگی اجرای تعهدات طرف مقابل به نتیجه برسیم؛ اما آمریکا به تعهداتش عمل نکرد. در ادامه نیز، در حالی که مذاکرات جریان داشت، حمله نظامی صورت گرفت. بنابراین، مسئله فقط اجرا نشدن تعهدات پیشین نبود، بلکه از مذاکره به عنوان ابزاری برای مشغول نگه داشتن طرف مقابل و فراهم کردن زمینه حمله نیز استفاده شد.

این تجربه نشان می دهد که وقتی یک دولت به تعهدات خود عمل نمی کند، طرف مقابل نباید بدون تعیین تکلیف تعهدات قبلی، دوباره وارد مذاکراتی شود که نتیجه آن می تواند پذیرش تعهدات جدید باشد. ایران باید صریحاً اعلام کند که طرف مقابل ابتدا باید به تعهدات پیشین خود عمل کند و پس از آن، مذاکرات جدید آغاز شود.

ما در چند مرحله این آزمون و خطا را تجربه کرده ایم. نخست، در برجام، ایران تعهدات خود را اجرا کرد، اما آمریکا به تعهداتش پایبند نماند. بار دیگر در مذاکرات بهار 1404، تلاش شد از طریق مذاکره، آمریکا به اجرای تعهدات و پذیرش توافقی متقابل ترغیب شود؛ با این حال، این روند نیز به حمله نظامی انجامید. پیش از آغاز جنگ 9 اسفند نیز، همان الگوی پیشین در حال تکرار بود؛ یعنی مذاکراتی آغاز می شد که آمریکا در جریان آن، برای اجرای تعهدات قبلی خود، امتیازات تازه ای مطالبه می کرد.

باید به این نکته توجه کرد که آمریکا در هر مرحله، تعهداتی را پذیرفته و در قبال آن ها امتیازاتی دریافت کرده است؛ اما پس از اجرا نشدن تعهداتش، دوباره برای همان تعهدات امتیاز جدیدی مطالبه می کند. به این ترتیب، طرف مقابل ناچار می شود برای اجرای تعهدی که پیش تر درباره آن توافق شده، امتیاز دیگری بدهد.

برای نمونه، در چارچوب برجام، ایران محدودیت های هسته ای متعددی را پذیرفت و اقداماتی در زمینه ذخایر اورانیوم غنی شده و فعالیت های هسته ای خود انجام داد. با وجود این، آمریکا به تعهدات خود پایبند نماند و در ادامه، خواسته های جدیدی از جمله درباره سطح غنی سازی مطرح کرد. این روند نشان می دهد که اگر سازوکار تعامل تغییر نکند، ممکن است همان چرخه تکرار شود؛ آمریکا تعهدی بدهد، آن را اجرا نکند و سپس برای اجرای همان تعهد، امتیازات تازه ای بخواهد.

ایران نباید اجازه دهد این الگو برای بار چهارم تکرار شود. پس از چند بار تجربه چنین روندی، طبیعی ترین اقدام این است که اعلام کنیم ابتدا باید تعهدات قبلی اجرا شوند و سپس درباره مسائل جدید مذاکره خواهیم کرد. این رویکرد می تواند مانع از آن شود که طرف مقابل بار دیگر بدون اجرای تعهدات پیشین، امتیازات جدیدی به دست آورد.

ایکنا ـ برای تحقق شروط ایران و اطمینان از پذیرش آن ها از سوی طرف مقابل، در کنار اهرم تنگه هرمز از چه ابزارهای دیگری می توان استفاده کرد؟ مقاومت مردم و دیپلماسی فعال چه جایگاهی در این مسیر دارند؟

این ابزارها مکمل یکدیگر هستند. اگر مردم در مسیر دستیابی به خواسته های خود مقاومت نکنند، مشخص نیست دولت تا چه اندازه بتواند در برابر فشارهای آمریکا ایستادگی کند. یکی از دلایلی که در سه تجربه پیشین، دولت در برابر فشارهای آمریکا مقاومت نکرد و با وجود آگاهی از احتمال اجرا نشدن تعهدات این کشور، دوباره به سمت مذاکره رفت، این بود که مردم حضور مؤثری در میدان نداشتند.

ما اکنون دو ابزار مهم در اختیار داریم؛ نخست، ظرفیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز و دوم، مقاومت و حضور مردم. تنگه هرمز از نظر ژئوپلیتیکی اهمیت بسیار زیادی دارد و تحولات اخیر نشان داده است که این موقعیت می تواند بر شرایط اقتصادی جهان، به ویژه در حوزه انرژی، تأثیر بگذارد.

این ظرفیت می تواند آمریکا و کشورهای اروپایی را که در کنار یکدیگر فشارهای مختلفی از جمله فشارهای هسته ای و تحریمی را علیه ایران اعمال کرده اند، با چالش هایی مواجه کند. امروز نیز پیامدهای مربوط به کمبود و افزایش قیمت انرژی در برخی کشورهای اروپایی مطرح شده است؛ از جمله آنکه رئیس جمهور فرانسه نیز درباره آثار کمبود و گرانی سوخت اظهارنظر کرده است.

بنابراین، همان طور که آمریکا و کشورهای اروپایی در اعمال فشار علیه ایران نقش داشته اند، ایران نیز باید بتواند از ظرفیت های خود برای مقابله با این فشارها استفاده کند؛ به گونه ای که طرف مقابل ابتدا از فشارهای خود دست بردارد و در مرحله بعد، حقوق و منافع ملت ایران تأمین شود.

در این میان، تنگه هرمز یک ابزار ژئوپلیتیکی مهم است اما استفاده مؤثر از این ظرفیت باید با تداوم مقاومت مردم همراه باشد. حضور مردم در صحنه می تواند پشتوانه ای برای دولت باشد تا در برابر فشارهای خارجی ایستادگی کند و بار دیگر به همان الگوی آزمون و خطایی بازنگردد که در سه تجربه پیشین تکرار شده است.

در مجموع، مقاومت مردمی، بهره گیری از ظرفیت های ژئوپلیتیکی و دیپلماسی فعال را نباید در برابر یکدیگر قرار داد؛ این ابزارها باید در کنار هم به کار گرفته شوند تا زمینه تحقق شروط ایران و تأمین حقوق و منافع ملی فراهم شود.

ایکنا ـ با وجود اتفاقاتی که در جریان جنگ میان ایران و برخی کشورهای منطقه رخ داده است، رهبر معظم انقلاب بر تحکیم روابط با کشورهای همسایه و به تعبیری شکل دهی به نظم درون زای منطقه ای تأکید کرده اند. این رویکرد چه تأثیری بر امنیت پایدار منطقه و تأمین منافع ملی ایران دارد؟

تأکید رهبر معظم انقلاب بر تحکیم روابط دوجانبه با کشورهای همسایه، با منافع دیپلماتیک ایران سازگار است. باید از شکل گیری مذاکرات نامتوازن که در آن چند کشور در برابر ایران قرار می گیرند، پرهیز کرد و روابط را به گونه ای پیش برد که امکان بررسی دقیق اختلافات، گفت وگو درباره منافع مشترک و دستیابی به توافق های متقابل فراهم شود.

بر همین اساس روابط ایران با کشورهای منطقه باید بر اساس مذاکرات دوجانبه و در صورت لزوم، سازوکارهای چندجانبه ای تنظیم شود که در آن ها منافع و جایگاه ایران به درستی مورد توجه قرار گیرد. تأکید بر روابط دوجانبه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شیوه انتخاب شده برای مذاکره می تواند بر نتیجه آن و میزان تأمین منافع ملی اثر بگذارد.

برای مثال، درباره تنظیم روابط ایران با کشورهای جنوب خلیج فارس، گاهی پیشنهاد می شود اجلاس مشترکی میان ایران و شورای همکاری خلیج فارس برگزار شود؛ به این معنا که شش کشور عضو شورا در یک طرف و ایران در طرف دیگر قرار بگیرد. این شیوه مذاکره می تواند موقعیت نامتوازنی ایجاد کند؛ زیرا ایران باید به صورت هم زمان با مجموعه ای از کشورها و مطالبات متفاوت آن ها مواجه شود.

برای توضیح این مسئله می توان از یک مثال ورزشی استفاده کرد: اگر در یک مسابقه، یک بازیکن در برابر شش بازیکن قرار بگیرد، شرایط رقابت از ابتدا نامتوازن خواهد بود. در مذاکرات نیز، قرار گرفتن چند کشور در یک طرف و ایران در طرف دیگر می تواند چنین وضعیتی ایجاد کند.

برخی از اشتباهات پیشین در دیپلماسی ایران نیز از همین جنس بوده است. برای نمونه، مذاکره با اتحادیه اروپا به عنوان یک مجموعه، در شرایطی که تمام کشورهای عضو در یک طرف و ایران در طرف دیگر قرار می گرفت، می توانست موقعیت نامتوازنی ایجاد کند. در آن زمان اتحادیه اروپا 28 عضو داشت و اکنون 27 عضو دارد؛ بنابراین، مذاکره با این مجموعه به صورت یکپارچه، به معنای قرار گرفتن ایران در برابر مجموعه ای از کشورها با مواضع و مطالبات مختلف است.

قاعده مطلوب این است که مذاکرات تا حد امکان به صورت متوازن انجام شود. اگر یک کشور در طرف مقابل حضور دارد، ایران نیز باید به صورت دوجانبه با همان کشور مذاکره کند. اگر سه کشور، برای مثال آلمان، انگلیس و فرانسه، در یک طرف مذاکره قرار می گیرند، باید سازوکاری متناسب با آن برای حضور و مذاکره طرف ایرانی در نظر گرفته شود؛ نه اینکه ایران در برابر مجموعه ای بزرگ از کشورها قرار گیرد، بی آنکه تناسب لازم در ساختار مذاکره وجود داشته باشد.

در موضوع روابط با کشورهای جنوب خلیج فارس نیز، برای مثال، بهتر است ایران مسائل دوجانبه خود با عربستان را مستقیماً با همان کشور بررسی کند، نه اینکه همه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در یک طرف قرار بگیرند و مجموعه ای از مسائل و اختلافات خود را هم زمان در برابر ایران مطرح کنند. در چنین شرایطی، ایران ناچار خواهد بود به مجموعه ای از مطالبات کشورهای مختلف پاسخ دهد که ممکن است ماهیت و اولویت های متفاوتی داشته باشند.

انتهای پیام

نظرات

captcha